Hökumət səlahiyyətləri ilə təchiz olunmuş kimsə qəfil axmaq bəyanatlar verəndə, uzun müddətdir eşitdiyimiz atalar sözünü xatırlayırsan: ağzını açmazdan əvvəl ağlı işə salmağı unutma. Formula1-də “müştəri” mühərriklərinin meydana çıxması ideyasına mənim reaksiyam da elə bu oldu – ilk baxışda məntiqli görünən, amma dərhal çox sayda sual doğuran və onların cavabını tapmaq çətin olan nümunədir.
Mən gələcəkdə V8 mühərriklərinə qayıtmaq ideyasını tam dəstəkləyirəm. Belə mühərriklər və yalnız ötmələrə kömək edən elektrik enerjisinin rekuperasiya sistemləri Formula1-ə hamının darıxdığı o səsləri geri gətirə bilər. Həmçinin DRS-dən və ya hətta aktiv aerodinamikadan istifadə ehtiyacı da aradan qalxar.
Mən həmişə maşınları yüngülləşdirməyi müdafiə etmişəm. Onların çəkisini 100 kq azaltmaq bəlkə də çox iddialı məqsəddir, amma inanıram ki, hər komandada olan istedadlı konstruktorlar üçün bu da mümkündür. Lakin Formula1-də – əslində uzun müddətdir avtomobil istehsalçılarının çempionatı olan – müştəri mühərriklərinin peyda olması radikal kurs dəyişikliyi deməkdir.
Bu barədə tələsik qərarlar qəbul etməzdən və ya FİA prezidenti Muhəmməd ben Sulayem kimi ictimai bəyanatlar verməzdən əvvəl yaxşı-yaxşı düşünmək lazımdır.
Xoşbəxtlikdən də, bədbəxtlikdən də, mən uzun müddətdir bu çempionatda iştirak edirəm, ona görə də bunu əvvəllər də görmüşəm. O, keçmişdə işə yaramadı – indi də yaramayacaq.
Yadınızdadırsa, bir vaxtlar 2010-2012 illərdə bütün komandaların əldə edəcəyi mühərriklərin və ötürmələr qutusunun tədarükü üçün tender elan edilmişdi? Yəqin ki, yox – bu da özlüyündə həmin fikrin vacib olmadığını təsdiqləyir, baxmayaraq ki, o zaman bu, siyasi nüfuz uğrunda geniş manevrlərin yalnız bir hissəsi idi.
Formula1 mühərrik tədarükçüləri icması heç vaxt sabit olmayıb. Ferrari – mənim dünya çempionatı ilə əlaqəm olan son 53 il ərzində – həmişə öz mühərriklərini layihələndirən və istehsal edən yeganə komanda olub. Bir vaxtlar səhər tezdən Skuderiya bokslarında mühərriklərin isinməsini eşitməyə vərdiş etmişdik, çünki onların səsini asanlıqla başqalarından fərqləndirmək mümkün idi.
Uzaq 1973-cü ildə bizdə 12 silindrli mühərriklər vardı; onları Ferrari, BRM və italyan şirkəti Tecno istehsal edirdi. Qalan komandalar özəl hesab olunurdu və hamısı Cosworth-Ford mühərriklərindən istifadə edirdi. Ferrari və BRM-dən başqa əksər maşınlarda Hewland FG400 ötürmələr qutusu quraşdırılmışdı. Həm də bir çox hallarda Cosworth mühərriklərinin təkmilləşdirilməsi müxtəlif şirkətlər tərəfindən – əsasən keçmiş Cosworth işçilərinin çalışdığı müəssisələrdə – aparılırdı.
İllər keçdi, bütün özəl şirkətlər xərclərin artması fonunda avtomobil istehsalçıları tərəfindən Formula1-dən sıxışdırılıb çıxdılar. Sonuncu olaraq Cosworth ayrıldı – 2013-cü ilədək Marussia komandasına mühərrik tədarük edən şirkət.
İndi Formula1 tamamilə fərqlidir və burada Toyota, BMW, Peugeot və Honda kimi avtomobil istehsalçılarının (və bu siyahı bununla bitmir) idarə heyətlərinin qərarına əsasən girib-çıxdığını xatırlamaq lazımdır.
Bundan başqa, mənim fikrimcə, müasir güc qurğuları ilə bağlı problemlərin 99%-i FİA tərəfindən yaradılıb, çünki məhz bu federasiya texniki qaydalar yazdı və nəticədə biz bu vəziyyətə düşdük. Qalan faiz isə, ehtimal ki, istehsalçılardan gələn istəklərə yazılmalıdır.
2014-cü ildə tətbiq olunan hibrid güc qurğusuna keçidə bir çoxu qarşı idi, lakin federasiya bu qərarı qəbul etdirdi. 2026-cı ilə keçid zamanı da daha çox insan enerjinin rekuperasiyası və istifadəsi arasındakı balansın səhv olduğunu açıq şəkildə bildirirdi. Yenə də FİA tənqidləri dinləmədi.
Müştəri mühərriklərinin məntiqli olduğunu müdafiə etmək olar: yarış mühərrikləri həmişə mövcud olacaq və bu avtomobil istehsalçılarının təsirini azaltmağa imkan verəcək. Prinsipcə, bu doğrudur, amma əgər FİA nisbətən ucuz mühərriklərin müstəqil bir şirkət tərəfindən istehsalına yol verəcəksə, bu dərhal çempionatı iki kateqoriyaya böləcək…
Bəzi komandalar zavod dəstəyi yoxdursa, onlara ikinci sort kimi yanaşılacağından qorxurlar. Amma bunların hamısı yalnız paranoyadır; onların işi mövcud resurslarla çalışmaq, bu texnikanın potensialını maksimum açmağa çalışmaq və daha yüksək nəticələr qazanmağa can atmaqdır. Başqalarını öz problemlərinə görə günahlandırmaq lazım deyil.
Ancaq yeni müstəqil istehsalçılar peyda olub müştəri mühərrikləri tədarük etməyə başlayanda, avtomobil konsorsiumları həmin mühərrikləri zavod modellərinə nisbətən zəif etmək üçün təzyiq göstərəcəklərinə şübhə yoxdur. Axı, onlar bu qədər böyük pullar xərcləyiblərsə, niyə daha ucuz və bəlkə də daha effektiv alternativ olsun?..
Bütün bunlar komandaların imkanlarını büdcə limitləri, mükafat payları və aerodinamik tədqiqatlara qoyulan məhdudiyyətlər kimi tədbirlərlə tarazlamaq cəhdlərinə zidd olacaq – bu tədbirlər illərlə tətbiq olunmalıdır ki, bütün 11 komanda təxminən eyni səviyyəyə gəlsin. Onda nə üçün iki kateqoriyalı Formula1 yaratmaq lazımdır?
V8 mühərriklərinə qayıdış pis fikir deyil, amma FİA digər variantı – daha böyük həcmli, lakin turbin olmayan V6 mühərriklərinə keçməyi də rədd etməməlidir. Atmosferik 2.4-litrlik V6 həm lazım olan gücü, həm də azarkeşlərin nostalji ilə arzuladığı səslə təmin edə bilər. Burada Muhəmməd ben Sulayem haqlıdır – turbin bir növ səsin səviyyəsini azaldan element rolunu oynayır.
Məncə, ən yaxşısı odur ki, FİA və Liberty Media mühəndislər və iki-üç yüksəksəviyyəli müstəqil şirkətin təmsilçiləri ilə bir araya gəlib növbəti nəsil güc qurğusunun konsepsiyasını işləsinlər, 2026-cı ilin mühərrikləri kimi sərt qaydalarla sıxışdırılmamış.
Mühərriklərin qiyməti üçün mövsüm ərzində dəyişməyən maksimal limit müəyyən edilməlidir və əgər bu müstəqil şirkətlər öz məhsullarını işləyib hazırlamağa, istehsal etməyə və tanıtmağa başlamaq istəyirlərsə, onlara belə imkan verilməlidir. Əlbəttə, əgər müştərilər həmin mühərrikləri almaq istəyəcəksə.
Hər istehsalçı ən azı iki, ən çox üç komanda üçün tədarük etməlidir.
Hazırda Mercedes dörd komandaya mühərrik verir, Ferrari – üç, Red Bull – iki; Honda və Audi isə hərəyə bir. Amma əgər hər istehsalçı iki və ya üç komandaya tədarük etməli olacaqsa, bu 10-15 komandanı mühərriklə təmin edə bilər və yeni istehsalçılara ehtiyac qalmaz. Təbii ki, kimsə dərhal hamının istədiyi bir şey ixtira etməzsə…
Yaxşı, hər birimiz müxtəlif ideyalar təklif etməyi bacarırıq, amma yenə də bilirik ki, çox vaxt onlara heç kim qulaq asmır.
